94183-25243

نشریه آموزش پرستاری مقاله پژوهشی
خرداد و تیر 6931، دوره 1، شماره 2 06027-DOI: 10.21859/jne بررسی ارتباط همدلی و هوش معنوی با نگرش پرستاران نسبت به رعایت حقوق بیماران: نقش میانجی مسئولیت پذیری اجتماعی

اعظم محمودی 1،*، لطفعلی خانی 2، مظفر غفاری 3

مربی، گروه پرستاری، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد دهاقان، دهاقان، ایران
دانشجوی دکتری، گروه جامعه شناسی، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد دهاقان، دهاقان، ایران
مربی، گروه روانشناسی، دانشگاه پیام نور، ایران
* نویسنده مسئول: مربی گروه پرستاری، دانشگاه آزاد اسلامی واحد دهاقان، دهاقان، ایران. ایمیل:
khani.ali32@yahoo.com

تاریخ دریافت مقاله: 16/80/1341 تاریخ پذیرش مقاله: 17/83/1346
چکیده
مقدمه: همدلی و هوش معنوی و مسئولیت پذیری اجتماعی از عوامل تأثیر گذار در ارتقای کیفیت خدمات پرستاری است و میتوانند نقش اساسی در رعایت حقوق بیماران داشته باشند. هدف این مطالعه تعیین رابطه همدلی و هوش معنوی با نگرش پرستاران نسبت به رعایت حقوق بیماران با میانجگری مسئولیت پذیری اجتماعی میباشد.
روش کار: روش مطالعه، توصیفی- مقطعی مبتنی بر مدل ساختاریابی )Structural Model( بود. نمونه آماری 388 نفر از پرستاران علوم پزشکی استان آذربایجان غربی بودند که در سال 1341، به روش نمونهگیری خوشهای چند مرحلهای انتخاب شدند. برای جمعآوری اطلاعات از پرسشنامههای همدلی جفرسون، مسئولیت پذیری اجتماعی سالکوسکیس، هوش معنوی کینگ و مقیاس حقوق بیماران هوشمند و همکاران استفاده شد. دادههای به دست آمده از طریق آزمونهای آماری توصیفی )فراوانی، درصد فراوانی، میانگین، انحراف معیار(، ضریب همبستگی پیرسون و بوت استراپ Bootstrap و با استفاده از نرمافزارهای آماری 22-Spss و 22-Amos تجزیه و تحلیل شدند.
یافتهها: یافتهها نشان داد که اثر مستقیم متغیر همدلی )81/8 = r و 89/8 = P(، هوش معنوی )14/8- = r و 81/8 = P( و مسئولیت پذیری اجتماعی )62/8 = r و 881/8 = P( بر نگرش پرستاران نسبت به رعایت حقوق بیماران معنادار هست. اثر غیر مستقیم همدلی )81/8( و هوش معنوی )83/8( با میانجی گری مسئولیت پذیری اجتماعی معنادار است. در مجموع 98 درصد از واریانس متغیر نگرش به رعایت حقوق بیماران در پرستاران از طریق مدل پژوهش تبیین میشود.
نتیجه گیری: با توجه به یافتههای این مطالعه به نظر میرسد با افزایش همدلی، هوش معنوی و مسئولیت پذیری اجتماعی پرستاران میتوان نگرش پرستاران نسبت به رعایت حقوق بیماران را تقویت کرد. لذا برای رعایت حقوق بیماران، توصیه میشود که اقدامات لازم در خصوص آموزش همدلی، هوش معنوی و مسئولیت پذیری اجتماعی در بین پرستاران، انجام گردد.
کلیدواژهها: همدلی، هوش معنوی، مسئولیت پذیری اجتماعی، پرستاران، نگرش، حقوق بیماران
تمامی حقوق نشر برای انجمن علمی پرستاری ایران محفوظ است.

مقدمه
94

آموزش منشور حقوق بیماران یکی از ارکان مهم آموزش پرستاری به حساب میآید. بهطوریکه آموزش منشور حقوق بیماران، هسته اصلی آموزش حرفهای پرستاری را تشکیل داده و در ایجاد هویت شغلی پرستاران نقش اساسی بازی میکند. مفهوم حقوق بیمار همان انتظاراتی است که فرد بیمار از مؤسسات خدمات درمانی دارد. یعنی هر بیمار، بدون در نظر گرفتن سن، جنس، نژاد و دیگر تفاوتها حق آگاهی، احترام، رازداری، حفظ حریم شخصی، دریافت مراقبت و درمان صحیح، محافظت و اعتراض را دارد )1, 2(. بیماران دارای حق و حقوق قانونی و شرعی بوده و در صورت رعایت نشدن موجبات خسران و پایمال شدن حقوق آنان و در مواردی سبب بدبینی و رسوایی نظام خدمات درمانی میشود )3(. با توجه به اهمیت حقوق بیماران، در ایران در سال1301 منشور حقوق بیماران توسط وزارت بهداشت تدوین و برای اجرابه سازمانهای ذیربط ابلاغ گردید و در سال 1300 نواقص آن موردبازبینی قرار گرفت محورهای پنجگانه این منشور عبارتند: 1( حقدریافت خدمات مطلوب 2( حق دریافت اطلاعات مطلوب و کافی 3( حق انتخاب و تصمیمگیری آزادانه در دریافت خدمات سلامت 9( حق احترام به حریم خصوصی بیمار و اصل رازداری 1( حق اعتراض و دسترسی به نظام کارآمد رسیدگی به شکایت )9(. حقوق بیماران میتواند جزء اساسی حقوق شهروندی باشد که در قالب آن دریافت کنندگان خدمات درمانی باید از آن آگاهی داشته باشند. در صورتی که بسیاری از بیماران در روند اقدامات درمانی مداخله نمیکنند و تعداد بیشتری از آنان از حق تصمیمگیری خود بیاطلاع هستند )1(. با وجود افزایش امکانات و خدمات درمانی، میزان اعتراض و شکایت بیماران رو به افزایش نهاده، این امر سبب اضطراب، افسردهگی و انزواطلبی بیماران شده است )6(. متاسفانه بعضی از پرستاران و کارکنان بهداشت و درمان کشور با توجه به حرفهای که دارند کمتر در قبال بیماران خود را مسئول قلمداد میکنند )7(. مطالعات زیادی در ایران در رابطه با تعیین میزان آگاهی بیماران و پرستاران از منشور حقوق بیمار انجام گرفته که تعدادی از این مطالعات نتیجهگیری کردهاند، این منشور در بین پرستاران و بیماران به خوبی شناخته نشده و اجرا نمیشود )0-18( از دلایل کاستی در رعایت حقوق بیماران از طرف ارائه دهندگان مراقبت سلامت میتوان به فقدان تعامل همدلانه با بیمار و چالشهای مربوط به برقراری ارتباط مرتبط با عواملی همچون هوش معنوی اشاره نمود .متغیر همدلی )Empathy( توانایی ارتباطی است که بیانگر درک معنی رفتارها، دغدغهها و دیدگاههای فرد دیگر همراه با توانایی ابراز آن میباشد )11(. همدلی مؤثرترین جزء یک ارتباط خوب است و در ایجاد ارتباط با دیگران، همدلی نقش بسیار مؤثر و تسریع کنندهای دارد در واقع همدلی راه میانبری را برای ایجاد ارتباط با دیگران فراهم میکند و افزون بر آن، کیفیت رابطه را نیز بهبود میبخشد )12(. درک همدلانه ،هسته اصلی تعامل بین پرستار و بیمار را تشکیل میدهد و موجب میشود پرستار توانایی درک شرایط بیمار و احساسات او را به منظور انجام مراقبتهای پرستاری داشته باشد )13(. Letizia و همکاران )2819( نشان دادند در مناطق شمال ایتالیا همدلی پرستاران نمایانگر افزایش رضایتمندی بیماران بود )19(. هوش معنوی به معنای مجموعهای از قابلیتهای فرد در ارتباط با حل مسائل وجودی، یافتن معنا و هدف در زندگی روزمره اطلاق میگردد )11, 16(. وجود هوش معنوی پرستاران را برای رویارویی با مشکلات و موقعیتهای تنشزا آماده میکند )17(. متغیر دیگری که میتواند با نگرش پرستاران نسبت به رعایت حقوق بیماران رابطه داشته باشد متغیر مسئولیتپذیری اجتماعی )وضعیت جوابگو بودن پرستار در برابر بیمار در قبال کارهای انجام شده( پرستاران است. پرستار مسئول، کسی است که وظیفه خود را به نحوه شایسته و عالی انجام میدهد )10, 14(. مطابق با آییننامه انجمن پرستاری کشور امریکا، مسئولیت پذیری و رعایت استانداردهای درمانی جز اساسی اخلاق حرفهای پرستاران میباشد و همواره به آموزش آن تاکید میشود )10(. مسئولیتپذیری اجتماعی از شاخصهای مهم اخلاق حرفهای پرستاران میباشد )28, 21(. پژوهش قاضی خانلو ثانی و فرزانگان) 1341( نشان داد که خدمات پرستاری
18
ارائه شده به بیماران نتوانسته است تأمین کننده خواستهها و انتظاراتبیماران باشد )22(. با وجود افزایش امکانات و خدمات درمانی نظیر طرح بیمه سلامت همگانی، میزان رضایت بیماران از خدمات درمانی و پرستاری در حد انتظار افزایش نیافته است که دلیل این امر میتواند عدم آگاهی پرستاران از حقوق بیماران، یا در صورت داشتن آگاهی، پایبندی ناکافی پرستاران به این امر حیاتی باشد)23(. با بازنگری ادبیات پژوهشی خارج از کشور و نظریههای موجود در این زمینه و سایر منابع، میتوان چنین استدلال کرد که بین همدلی، هوش معنوی و مسئولیت پذیری اجتماعی با نگرش پرستاران نسبت به رعایت حقوق بیماران رابطه وجود دارد)12, 22, 23(. از آنجایی که در داخل کشور تحقیق روشنی راجع به موضوع حاضر )عدم بررسی اثر مستقیم و غیر مستقیم متغیرهای هوش معنوی، همدلی و مسئولیت پذیری اجتماعی بر میزان متغیر وابسته بصورت معادلات ساختاری( صورت نگرفته. لذا اجرای چنین مطالعاتی میتواند باعث تقویت رشته جامعهشناسی پزشکی و پرستاری باشد. گذشته از این در فرایند درمان استفاده از نتایج تحقیقات، امکان درمان مطلوب، ارزان و به موقع برای بیماران را فراهم میسازد )23(، بنابراین پژوهش حاضر با هدف تعیین رابطه همدلی و هوش معنوی با نگرش پرستاران نسبت به رعایت حقوق بیماران با میانجگری مسئولیت پذیری اجتماعی انجام گرفت.
روشکار
روش پژوهش حاضر از نظر نحوه گردآوری اطلاعات توصیفی – مقطعی بود و نمونه آماری مطالعه حاضر با توجه به طرح پژوهش و تعداد متغیرها شامل 317 نفر از پرستاران بیمارستانهای استان آذربایجانغربی بودند و به علت گسترده بودن جامعه آماری از روش نمونه گیری خوشهای چند مرحلهای و با استفاده از فرمول =????

انتخاب شدند .از آنجا که در این پژوهش، روش مطالعه همبستگی بوده است، لذا با انجام یک مطالعه مقدماتی در بین 11 نفر از پرستاران، همبستگی بین متغیرهای پبش بین با متغیر ملاک
111/8 الی 288/8 مشاهده شد و با فرض خطای نوع اول و دوم به ترتیب برابر با 1 درصد و 28 درصد، حجم نمونه مورد نیاز، 317 نفر بدست آمد .برای گزینش اعضای نمونه، از بین 33 بیمارستان )33 خوشه( استان آذربایجان غربی، 7 خوشه یا بیمارستان )بیمارستان فاطمهزهرا میاندوآب، بیمارستان شهدای تکاب، بیمارستان انقلاب اسلامی بوکان، بیمارستان قدس ماکو، بیمارستان قمربنیهاشم خوی، بیمارستان امامخمینی و بیمارستان امام آذربایجان ارومیه( به صورت تصادفی ساده انتخاب شدند. بعد از بین پرستاران هر کدام از بیمارستان عباسی میاندوآب، بیمارستان قدس ماکو، بیمارستان قمر بنی هاشم خوی، بیمارستان امامخمینی ارومیه و بیمارستان امام رضا ارومیه 11 نفر به صورت تصادفی ساده انتخاب گردید و به علت کوچک بودن جامعه آماری بیمارستانهای شهدای تکاب 24 و انقلاب اسلامی بوکان 33 نفر به صورت تصادفی ساده انتخاب شدند. محققان در وقت کاری، محل کار پرستاران حاضر شدند بعد از جلب نظر و توجیه آنان اقدام به توزیع و جمع آوری پرسشنامهها و پاسخنامههای مربوط در همان زمان و مکان نمودند. در مدت چهار هفته تمامی دادهها گردآوری شدند. 17پرسشنامه به دلیل ناقص بودن و یا پاسخدهی توأم با بیدقتی کنارگذاشته شد و تحلیل نتایج بر روی 388 پرسشنامه باقیمانده انجامگرفت. تنها ملاک ورود به پژوهش، داشتن تمایل همکاری باپژوهشگران بوده و نداشتن تمایل همکاری باعث خروج پرستار ازمطالعه میشد. محققان پس از کسب اجازه از مسوولین مربوطه ،بهپرستاران در مورد هدف و روش مطالعه، توضیحات لازم را دادند و ذکرکردند که مشارکت و عدممشارکت در ارزشیابی شغلی آنان تاثیرینخواهد داشت و پاسخهای آنها کاملاً محرمانه خواهد بود.
پرسشنامه همدلی
مقیاس خود اظهاری همدلی جفرسون در زمینه همدلی پرستار با بیمار استفاده شد که دارای 3 خرده مقیاس: اتخاذ دیدگاه )11 گویه(، مراقبت همدلانه) 7 گویه( و خود را به جای بیمارنهادن )2 گویه( است .برای یازده آیتم منفی نمره گذاری به صورت معکوس انجام شد و امتیاز دهی در مقیاس 7 رتبهای لیکرت و دامنه نمرات بین 28 تا 198 بود .روانسنجی این مقیاس توسط کریمی و همکاران با توجه به ویژگیهای فرهنگی مورد تأیید قرار گرفته است و برای تعیین روایی صوری از روش کیفی استفاده کردهاند که میزان روایی محتوا )CVI( بالاتر از 74/. به دست آوردند )29(، شریعت و کیخاونی )1304( پایایی پرسشنامه را با استفاده ضریب آلفای کرونباخ و روش بازآزمایی به ترتیب 00/8 و 49/8 گزارش کردهاند )21(. در مطالعه رفعتی و همکاران )1341( ضریب آلفای کرونباخ 71/8 گزارش شده است)13(. در این مطالعه به منظور سنجش روایی، پرسشنامه، علاوه بر مطالعه مقدماتی )11 نفر پرستار( ،توسط 1 نفر از اساتید متخصص وکارشناس مورد تأیید قرار گرفت و برای بررسی پایایی پرسشنامه از روش دو نیمه کردن و آلفای کرونباخ استفاده شد که میزان آنها به ترتیب 02/. و 04/8 بدست آمد.
مقیاس نگرش نسبت به رعایت حقوقبیماران
این پرسشنامه در سال 1301 بر اساس منشور حقوق بیماران طراحی شده است و 17 سؤال دارد که نگرش پرستاران را نسبت به رعایت حقوقبیماران اندازه میگیرد )26(. در مطالعه حاضر برای اطمینان بیشتر از روایی و پایایی پرسشنامه، ابتدا به صورت دقیق مورد بازبینی قرار گرفت سپس با مطالعه مقدماتی 11 نفر پرستار ضریب آلفای کرونباخ پرسشنامه 08/8 به دست آمد که نشان از پایایی قابل قبول ابزار میباشد و همچنین اعتبار این پرسشنامه، توسط 1 نفر از اساتید متخصص و کارشناس در حوزه پرستاری مورد بازبینی قرار گرفت و پس از اعمال اصلاحات پیشنهاد شده پرسشنامه به صورت نهایی تدوین شد.
مقیاس نگرش مسئولیتپذیری اجتماعی
مقیاس مسئولیتپذیری Salkovskis و همکاران )2888( طراحی شد و مقیاسی خودگزارشی است که باورهای فرد را درباره مسئولیت پذیری اجتماعی میسنجد. این مقیاس 26 گویه دارد و پرسشهایی مانند: من اغلب برای رویدادهای ناگواری که رخ میدهد، احساس مسئولیت میکنم، تفکر در مورد چیزهای بد درست مانند انجام دادن عمل بد است را در بر میگیرد. آزمودنیها میزان موافقت خود را با هر گویه در یک مقیاس هفت درجهای )1 = کاملاً مخالفم تا 7 = کاملاً موافقم (بیان میکنند. مقیاس مسئولیت پذیری اجتماعی نگرشهای کلی مسئولیت پذیری اجتماعی فرد را میسنجد و با پایایی خوبی برخوردار بوده است )27(. در این مطالعه پایایی پرسشنامه با استفادهضریب آلفای کرونباخ بررسی شد که میزان آن 08/8 بدست آمد.

تصویر 1: الگوی پیشنهادی رابطه مستقیم و غیرمستقیم همدلی، هوش معنوی و مسئولیت پذیری اجتماعی با نگرش پرستاران نسبت به رعایت حقوق بیماران )خطا = e(

جدول 1: فراوانی و درصد فراوانی پرستاران برحسب جنسیت، سابقه کار، سطح تحصیلات و گروه سنی
فراوانی )درصد( متغیر
جنسیت
118 )37( مرد
148 )63( زن
سابقه کار
118 )18( 1-18
70 )26( 11-28
72 )29( 21-38
سطح تحصیلات
267 )04( لیسانس
33 )11( فوق لیسانس
گروه سنی
129 )91( 24-28
128 )98( 34-38
36 )12( 94-98
28 )7( 14-18

جدول 2: میانگین و انحراف معیار متغیر، نگرش نسبت به حقوق بیماران، همدلی، هوش معنوی و مسئولیت پذیری اجتماعی
انحراف معیار ± میانگین مقیاسها
17/96 ± 4/23 نگرش نسبت به رعایت حقوق بیمار
112/79 ±2/76 همدلی
132/89 ± 1/01 هوش معنوی
193/11 ± 2/99 مسئولیت پذیری اجتماعی

مقیاس هوش معنوی
برای سنجش هوش معنوی از پرسشنامة خودسنجی هوش معنوی کینگ) 2887( استفاده شد. این پرسشنامه توانایی ذهنی هوش معنوی را با 29 عبارت مورد سنجش قرار میدهد. تواناییهای مربوط به هوشمعنوی در چهار بعد اصلی ارزیابی میشود که شامل چهار توانایی تفکرانتقادی وجودی، تولید معنای شخصی، آگاهی متعالی و بسط هوشیاری
است. آزمودنی باید میزان موافقت یا مخالفت خود با هر یک از عباراتآزمون در مقیاس پنج درجهای لیکرت به صورت کاملاً موافقم، تا بههیچ وجه، مشخص سازد. نحوة نمره گذاری گویه های پرسشنامة هوشمعنوی به این صورت است که برای به دست آوردن نمرة کلی آزمونباید امتیاز همة 29 عبارت با هم جمع گردد. لازم به ذکر است کهعبارت 6 به طور معکوس نمر ه گذاری شده و ضریب آلفای کرونباخکل این آزمون 42/8 بدست آمده و اعتبار همگرای پرسشنامه خودسنجی هوش معنوی از طریق همبستگی نمره آن با چند پرسشنامه از جمله تجربههای عرفانی، جهت گیری مذهبی و هوش هیجانی که به ترتیب 63/8، 90/8 و 96/8 به اثبات رسیده است )20(. امامی و همکاران )1343( در پژوهشی آلفای کرونباخ این مقیاس را 42/8 محاسبه کردند )24(. به منظور توصیف دادههای جمعیتشناسی و محاسبه آزمون همبستگی پیرسون از نرم افزار 22-SPSS و برای ترسیم و ارزیابی برازش مدل پیشنهادی و بررسی اثر مستقیم و غیر مستقیم متغیرها، از نرم افزار 22-AMOS استفاده شد .جهت آزمون
27127191582

تصویر 2: مدل نهایی اثر مستقیم و غیر مستقیم متغیرهای بر روی نگرش پرستاران نسبت به رعایت حقوق بیماران
)9 q = خرده مقیاس اتخاذ دیدگاه،7 q = خرده مقیاس مراقبت همدلانه، 0 q = خرده مقیاس و خود را به جای بیمار نهادن ،18q = خرده مقیاس توانایی تفکر انتقادی وجودی ،12 q = خرده مقیاس تولید معنای شخصی ،13 q = خرده مقیاس آگاهی متعالی ،19q = خرده مقیاس بسط هوشیاری، 11q = خرده مقیاس قانونی، 16q = خرده مقیاس اقتصادی، 17q = خرده مقیاس نوعدوستانه ،10q = خرده مقیاس اخلاقی، 14q = خرده مقیاس راز داری، 28q = خرده مقیاس احترام ،23q = خرده مقیاس مراقبت و درمان صحیح، خطا = e(.
DF/CMIN TLI NFI IFI GFI RMSEA AGFI Chi-square P DF
1/98 8/41 8/42 8/46 8/48 8/86 8/06 61/72 8/89 99

مسیرهای میانجی گری در الگوی پیشنهادی از روش بوت استراپBootstrap استفاده شد که الگوی پیشنهادی رابطه مستقیم و غیرمستقیم همدلی، هوش معنوی و مسئولیت پذیری اجتماعی با نگرش پرستاران نسبت به رعایت حقوق بیماران در تصویر 1 آمده است.
یافتهها
نمونهآماری پژوهش حاضر شامل 388 نفر از پرستاران بیمارستانهای استان آذربایجان غربی بوده است که فراوانی و درصد فراوانی جنسیت، سابقه کار و سطح تحصیلات پرستاران در جدول 1 آمده است.
همچنین برای بررسی همبستگی متغیرهای برونداد با متغیر درونداد از آزمون همبستگی پیرسون استفاده شد ،نتایج همبستگی پیرسون حاکی از آن بود که بین متغیر نگرشپرستاران نسبت به رعایت حقوقبیماران با متغیر همدلی )621/8 = r و 89/8 = P(، هوش معنوی )911/8 = r و 81/8 = P( و مسئولیت پذیری اجتماعی )117/8 = r( و )881/8 = P( رابطه مثبت و معنیدار وجود دارد )جدول 2( )تصویر 2(.

جدول 3: نتایج بوت استراپ) Bootstrap( برای آزمون مسیرهای غیر مستقیم
حد پایین حد بالا خطای استاندارد سوگیری بوت استراپ داده مسیرها
8/12 8/89 8/81 8/88 8/81 8/87 حقوق بیماران←مسئولیت پذیری← همدلی
8/13 8/89 8/81 8/83 8/87 هوش معنوی← مسئولیت پذیری←حقوق بیماران


پاسخ دهید